Od 1996 r. prawo zabrania sprzedaży wyrobów tytoniowych osobom poniżej 18 roku życia, a od stycznia 2004 r. jednoznacznie uprawnia sprzedawców do żądania dokumentu potwierdzającego wiek, "w przypadku wątpliwości co do pełnoletności kupującego wyroby tytoniowe".
Aby zmierzyć świadomość tych przepisów oraz to, w jakim stopniu są przestrzegane, w ramach Programu Odpowiedzialnej Sprzedaży, od 2004 roku przeprowadzane są badania typu Tajemniczy Klient. Podczas badania pełnoletni ankieterzy, ale wyglądający na mniej niż 18 lat, proszą o papierosy w różnego typu punktach sprzedaży wyrobów tytoniowych. Gdy sprzedawca okazuje gotowość do sprzedania papierosów, ankieterzy odstępują od zakupu mówiąc, że zapomnieli portfela. Na koniec jeszcze mimochodem dodają, że zdarzyło się, że w podobnej sytuacji sprzedawca zażądał od nich dokumentów i pytają czy miał do tego prawo. Tak bada się świadomość sprzedawców, jeśli chodzi o ich prawo do kontrolowania dokumentów.
Wyniki badania Tajemniczy Klient 2008
W 2008 roku badanie Tajemniczy Klient objęło 47 miast o wielkości co najmniej 50 tys. mieszkańców. W grudniu ankieterzy Millward Brown SMG/KRC przeprowadzili 4700 prób zakupu wyrobów tytoniowych. 1951 spośród 2350 przebadanych punktów sprzedaży trafiło na „czarną listę” podejrzanych o łamanie zakazu sprzedaży wyrobów tytoniowych niepełnoletnim. Ich adresy zostały przekazane Komendzie Głównej Policji i Krajowej Radzie Komendantów Straży Miejskich i Gminnych.
Czy sprzedawca sprzedałby papierosy ankieterowi?
Dwóch na trzech sprzedawców sprzedałoby papierosy ankieterom, wyglądającym na niepełnoletnich. Największy problem ze sprzedażą wyrobów tytoniowych niepełnoletnim dotyczy kiosków (76%).
Czy sprzedawcy są świadomi prawa do kontrolowania dokumentów?
Świadomość sprzedawców ich prawa do kontroli dokumentów osób wyglądających na niepełnoletnie jest we wszystkich typach badanych punktów sprzedaży na podobnym poziomie.
Czy sprzedawcy prosili o dokument stwierdzający pełnoletność?
Najrzadziej o dokument stwierdzający pełnoletność prosili kioskarze (27%). O dokumenty najczęściej prosili sprzedawcy w Rzeszowie (75%), Płocku (67%) i Zamościu (65%). Najrzadziej w Siemianowicach Śląskich (5%).
Wyniki badania Tajemniczy Klient 2007
W 2007 r. badanie Tajemniczy Klient przeprowadzono w 47 miastach o wielkości co najmniej 50 tys. mieszkańców.
Od 10 października do 15 listopada przeprowadzono 4702 próby zakupu papierosów.
73% sprzedawców sprzedałoby papierosy osobie wyglądającej na mniej niż 18 lat. Im miasto było większe, tym łatwiejszy był dostęp ankieterów do wyrobów tytoniowych. Wyjątkiem wśród „dużych” była Warszawa, w której sprzedaży niepełnoletnim odmawia najwyższy odsetek sprzedawców (47%).
62% sprzedawców wie, że może zażądać od młodo wyglądającego klienta dokumentu potwierdzającego wiek. Najniższa świadomość istnienia tego prawa dotyczy kioskarzy (58%).
Podczas badania jedynie 3 na 10 sprzedawców prosiło młodo wyglądającego ankietera o dokument potwierdzający pełnoletność. O dokumenty najczęściej prosili sprzedawcy w Warszawie oraz w najmniejszych spośród badanych miastach (50-100 tys. mieszkańców).
Wyniki badania Tajemniczy Klient 2004
W 2004 r. badanie Tajemniczy Klient objęło 1106 punktów sprzedaży z 11 lokalizacji: Augustów, Białystok, Bełchatów, Kielce, Kraków, Leżajsk, Pułtusk, Serock, Zamość oraz dwie dzielnice Warszawy: Wola i Ursynów. Wyniki potwierdziły, że prawo nie jest przestrzegane przez zdecydowaną większość sprzedawców. Mimo iż 86% badanych sprzedawców było świadomych, że może zażądać od młodo wyglądającej osoby kupującej papierosy dokumentu potwierdzającego pełnoletność, to w 82,1% przebadanych punktów sprzedawcy byli gotowi sprzedać wyroby tytoniowe bez weryfikowania wieku klienta.
